jak odnowić łazienkę nie wymieniając kafelków

Jak odnowić łazienkę nie wymieniając kafelków

jak odnowić łazienkę nie wymieniając kafelków

Gdy płytki są technicznie w porządku — bez pęknięć czy dużych ubytków — można uzyskać spektakularny efekt bez kucia. Odświeżenie łazienki bez konieczności wymiany glazury to zestaw prostych zabiegów, które zmieniają styl i atmosferę pomieszczenia szybko i ekonomicznie.

Do popularnych metod należą malowanie płytek, oklejanie folią, naklejki dekoracyjne, panele odporne na wilgoć czy samoprzylepne płytki winylowe. Te rozwiązania sprawdzają się przy remoncie łazienki bez wymiany kafelków i pozwalają na nowy wystrój łazienki bez kafelków w ciągu dni zamiast tygodni.

Wybierając odnowienie zamiast wymiany, zyskujemy niższe koszty, mniejszy bałagan i krótszy czas prac. To dobre rozwiązanie przy ograniczonym budżecie lub gdy nie można prowadzić długotrwałego remontu.

Warto pamiętać o ograniczeniach: farby i folie mogą z czasem blaknąć lub odchodzić, dlatego metody te nadają się głównie do płytek w dobrym stanie. Dla trwałego efektu dobrze łączyć odnowę powierzchni z wymianą armatury, poprawą oświetlenia i nowymi meblami.

Spis treści

Kluczowe wnioski

  • Odświeżenie łazienki bez konieczności wymiany glazury to szybki sposób na metamorfozę.
  • Malowanie płytek, folie i naklejki to najtańsze i najszybsze opcje.
  • Remont łazienki bez wymiany kafelków zmniejsza kurz i bałagan.
  • Efekt może być mniej trwały niż przy całkowitej wymianie — wybieraj rozwiązania do zdrowych płytek.
  • Uzupełnij metamorfozę przez zmianę armatury i dodatków dla lepszego efektu.

1. Dlaczego warto odnowić łazienkę bez wymiany kafelków?

Odświeżenie wnętrza bez agresywnego remontu zyskuje na popularności. Remont łazienki bez wymiany kafelków pozwala zmienić wygląd szybko i tanio, gdy stan istniejącej okładziny nie budzi zastrzeżeń technicznych.

Decyzja o odnowieniu powinna opierać się na ocenie płytek. Jeśli nie ma pęknięć ani odspojonych elementów, odnowienie łazienki bez nowych kafelków to praktyczne rozwiązanie. Gdy uszkodzenia są poważne, konieczna będzie wymiana.

Korzyści finansowe

Koszty stoją po stronie oszczędności. Materiały takie jak farby do płytek, folie z PCV i naklejki są znacznie tańsze niż nowe płytki i robocizna związana z wykuciem i montażem. Remont łazienki bez wymiany kafelków ogranicza wydatki na wywóz gruzu.

Wiele prac można wykonać samodzielnie. Samodzielne malowanie lub oklejanie zmniejsza koszty robocizny. To przekłada się na niższy budżet przy zachowaniu atrakcyjnego efektu.

Oszczędność czasu

Prace trwają krócej niż klasyczny remont. Malowanie i oklejanie ścian to dni zamiast tygodni. Krótki czas realizacji przydaje się właścicielom mieszkań na wynajem i rodzinom, które nie chcą długotrwałego wyłączenia łazienki.

Metody takie jak wymiana tekstyliów, naklejek i armatury dają szybkie efekty dekoracyjne. Łazienka bez zmiany płytek może zyskać nowy charakter bez długiego planowania i przestojów.

Ekologiczne aspekty

Redukcja odpadów budowlanych to ważny argument. Brak konieczności skuwania płytek oznacza mniejsze ilości gruzu trafiającego na wysypiska. To realna korzyść dla środowiska.

Ograniczenie zużycia nowych surowców jest kolejnym plusem. Odnowienie łazienki bez nowych kafelków przedłuża życie istniejącej okładziny i zmniejsza popyt na produkcję nowych materiałów.

Warto pamiętać o kompromisach. Niektóre rozwiązania mają krótszą trwałość. Pewne aranżacje są ograniczone przez rozmiar i kolor istniejących płytek. Niezbędne jest stosowanie produktów odpornych na wilgoć i kontakt z wodą, aby efekt był trwały.

Dowiedź się również:  Miłe słowa na dzień dobry – piękne pozdrowienia

2. Metody odnowy: Co można zrobić?

Istnieje kilka praktycznych sposobów na to, jak odnowić łazienkę nie wymieniając kafelków. Każda metoda ma swoje zalety i ograniczenia. Poniżej opisane rozwiązania sprawdzą się przy różnych budżetach i stopniu zaawansowania prac.

Malowanie płytek to popularna opcja, gdy zależy nam na szybkim remoncie. Dostępne są farby do ceramiki i farby do płytek, które wiążą się z odpowiednim podłożem.

W praktyce: powierzchnię trzeba dokładnie oczyścić i odtłuścić. Na szkliwione kafelki warto zastosować grunt podkładowy. Malować można pędzlem lub wałkiem. Jasne barwy optycznie powiększają małe łazienki.

Do ochrony przed wilgoci używa się specjalnych preparatów izolujących. Ich zastosowanie zwiększa trwałość powłoki i ułatwia utrzymanie czystości. To prosta droga do odświeżenie łazienki bez konieczności wymiany glazury.

Oklejenie płytek folią samoprzylepną sprawdza się przy większych formatach kafli i skomplikowanych wzorach. Folie błyszczące wykazują lepszą odporność na zarysowania niż matowe.

W praktyce: laminowanie folii poprawia trwałość, a nadruki foto‑grafika pozwalają uzyskać efekt designerskiej ściany. Aplikacja jest szybka, ale wymaga precyzji. Błędy podczas naklejania mogą prowadzić do pęcherzy i uszkodzeń.

Naklejki dekoracyjne to najszybszy sposób na detale. Gotowe wzory, metaliczne efekty i personalizowane wydruki umożliwiają błyskawiczne metamorfozy. Naklejki dobrze ukrywają stare dekory i działają jako uzupełnienie po malowaniu lub oklejeniu.

Inne metody warte uwagi obejmują montaż wodoodpornych płyt dekoracyjnych z PCV, szkła lub aluminium. W miejscach mniej narażonych na bezpośredni kontakt z wodą można zastosować tapety do wilgotnych pomieszczeń.

Lokally można położyć nowe płytki na stare. Samoprzylepne płytki winylowe sprawdzą się na podłodze i dodadzą komfortu. Wszystkie te opcje pozwalają osiągnąć nowy wystrój łazienki bez kafelków przy ograniczonym nakładzie pracy.

3. Jak przygotować łazienkę do odnowy?

Przed przystąpieniem do remont łazienki bez wymiany kafelków warto przeprowadzić dokładną inspekcję. Dobre przygotowanie skróci czas prac i zwiększy trwałość efektu. Poniższe kroki pomogą uniknąć niespodzianek podczas odnawiania.

Czyszczenie powierzchni

Usunięcie osadów, mydła i pleśni to podstawa każdego projektu. Użyj odtłuszczaczy i środków o właściwościach antygrzybicznych. Czyść płytki zgodnie z instrukcją producenta preparatu.

Pozostaw powierzchnię do pełnego wyschnięcia przed nałożeniem podkładów lub farby. W miejscach z zabrudzonymi fugami zastosuj specjalne środki do fug.

Usuwanie starych fug

Wyróżnij fragmenty fug uszkodzone lub źle przylegające. Częściowe usunięcie starych fug pozwoli przygotować równą szczelinę do ponownego wypełnienia.

Pracuj ostrożnie, używając odpowiednich narzędzi, by nie uszkodzić krawędzi płytek. Nieprawidłowe usunięcie fug może spowodować konieczność większych napraw.

Sprawdzenie stanu wodoodporności

Skontroluj szczelność silikonów przy wannie, brodziku i umywalce. W razie potrzeby wymień je na nowe z dodatkiem środków antygrzybicznych.

Sprawdź odprowadzenie wody i miejsca narażone na przecieki. W strefach mokrych rozważ zastosowanie produktów o wysokiej odporności na wodę, gdy celem jest łazienka bez zmiany płytek.

Przygotuj podłoże do oklejania, wyrównując nierówności i ustalając typ płytek (szkliwione lub matowe). Dobierz odpowiedni podkład lub klej, a meble i armaturę zabezpiecz folią przed zabrudzeniem.

EtapCo zrobićDlaczego ważne
CzyszczenieOdtłuść i odgrzyb, użyj środków do fugGwarantuje przyczepność farb i folii
Usuwanie fugUsuń miejsca uszkodzone, wyrównaj szczelinyZapobiega przeciekom i rozwojowi pleśni
Kontrola silikonówWymień stare na nowe z dodatkiem antygrzyb.Chroni przed wilgocią w newralgicznych punktach
Ocena płytekZidentyfikuj typ płytki i wyrównaj podłożeUmożliwia prawidłowe przyklejenie oklein i farb
Zabezpieczenie wyposażeniaOkryj armaturę i meble folią ochronnąUłatwia sprzątanie i chroni elementy przed uszkodzeniem

Przemyślane przygotowanie przyspiesza realizację projektu i obniża ryzyko poprawek. To kluczowy krok przy każdym remoncie, gdy planujemy jak odnowić łazienkę bez wymieniając kafelków lub realizujemy koncepcję łazienka bez zmiany płytek.

4. Jakie materiały wybrać do odnowy?

Wybór materiałów decyduje o trwałości i wyglądzie efektu końcowego. Przy odświeżenie łazienki bez konieczności wymiany glazury warto postawić na rozwiązania odporne na wilgoć i parę wodną. Dobre materiały ułatwią pracę i zmniejszą ryzyko poprawek.

Farby do płytek

Specjalistyczne farby do ceramiki gwarantują przyczepność i odporność na wilgoć. Stosuj podkłady na powierzchnie szkliwione przed malowaniem, by zyskać lepsze krycie. Wybierz wersje matowe, satynowe lub błyszczące w zależności od stylu łazienki. Zabezpiecz powłokę lakierem końcowym, co wydłuży trwałość i ułatwi czyszczenie.

Foliowe okleiny

Folie PCV samoprzylepne i laminowane panele nadają szybki efekt przemiany. Laminowane folie z nadrukiem trzeba zabezpieczyć klejem odpornym na wilgoć. Folie błyszczące są łatwe w utrzymaniu czystości i mniej narażone na zarysowania. Sprawdź parametry: grubość, odporność na parę i trwałość druku przed zakupem.

Naklejki i szablony

Naklejki wodoodporne oraz metaliczne ozdoby pozwalają na błyskawiczne zmiany. Szablony dają możliwość malowania powtarzalnych wzorów farbą do płytek. Takie elementy ułatwiają personalizację i szybkie odnowienie łazienki bez nowych kafelków.

Dowiedź się również:  Podlicznik – jak podłączyć kable do licznika jednofazowego?

Do kompletnego zestawu dołącz kleje specjalne do przyklejania płyt na płytki i silikon sanitarny z dodatkiem środków antygrzybicznych. Przy planowaniu warto uwzględnić też plastikowe dystanse przy ewentualnym układaniu nowych warstw i samoprzylepne płytki winylowe na podłogę.

MateriałGłówne zaletyKluczowe parametry
Farby do płytekTrwałość, różne wykończenia, odporność na wilgoćPodkład na szkliwo, rodzaj wykończenia, potrzeba lakieru
Foliowe okleinySzybki efekt, łatwe czyszczenie, szeroki wybór wzorówGrubość folii, laminowanie druku, klej odporny na wilgoć
Naklejki i szablonySzybka aplikacja, wymienność, personalizacjaWodoodporność, kompatybilność z farbą, trwałość nadruku
Akcesoria uzupełniająceUszczelnienie, montaż nowych paneli, trwałość wykonaniaSilikon antygrzybiczny, kleje specjalne, dystanse montażowe

W praktyce najlepsze efekty daje mieszanie metod. Połączenie farby z detalami z folii lub naklejek pozwala na odnowienie łazienki bez nowych kafelków i osiągnięcie stylu, który wygląda jak remont. Taki zestaw materiałów sprawdzi się przy łazience bez zmiany płytek i pozwoli uniknąć kosztownej wymiany glazury.

5. Etapy odnowy: Krok po kroku

Przed przystąpieniem do pracy warto zaplanować każdy etap. Ocena stanu płytek, wybór metody i lista zakupów zmniejszą ryzyko błędów podczas remontu. Takie przygotowanie ułatwia realizację projektu i pozwala osiągnąć spójny efekt, gdy chcesz wiedzieć, jak odnowić łazienkę nie wymieniając kafelków.

Rozważ też drobne zmiany, które odświeżą wnętrze. Wymiana baterii, lustra z LED albo zakup nowej szafki pod umywalkę potęgują rezultat. To proste sposoby na remont łazienki bez wymiany kafelków.

Wybór metody

Najpierw sprawdź przyczepność płytek i brak uszkodzeń. Pęknięcia lub odspojenia dyskwalifikują malowanie i folie. W takich miejscach lepiej zastosować lokalne doklejanie nowych płytek lub panele.

Wybierz między malowaniem, foliowaniem i naklejkami. Każda metoda ma zalety. Farba daje gładką powierzchnię, folia ukrywa duże defekty, naklejki wprowadzają wzór bez dużych nakładów. Wybór wpływa na czas prac i koszt, gdy planujesz nowy wystrój łazienki bez kafelków.

Aplikacja farby na płytki

Krok 1: dokładne oczyszczenie i odtłuszczenie. Użyj środka do odtłuszczania, np. preparatu marki Ceresit lub Viakal, a potem spłucz i wysusz.

Krok 2: nałożenie preparatu gruntującego. Na szkliwionych powierzchniach grunt poprawia przyczepność farby. Wybierz produkt przeznaczony do płytek.

Krok 3: zaszpachlowanie ubytków i odczekanie na wyschnięcie. Małe ubytki wypełnij masą szpachlową, potem przeszlifuj.

Krok 4: malowanie pędzlem lub wałkiem w 2–3 cienkich warstwach. Zachowaj czas schnięcia między warstwami podany przez producenta farby.

Krok 5: zastosowanie wzorów i warstwy ochronnej. Użyj szablonów do dekoracji, a na końcu nałóż lakier ochronny dla lepszej trwałości.

Finalne szlify i stylizacja

Wymień fugi i silikon na nowe. Wybierz produkty z dodatkiem środka przeciwgrzybicznego. Nowe fugi odświeżą wygląd i wydłużą trwałość powierzchni.

Zadbaj o oświetlenie i armaturę. Lustro z LED oraz chłodniejsza barwa światła optycznie powiększą przestrzeń. Nowa bateria łazienkowa lub deszczownica podniosą komfort użytkowania.

Wykończenie to też detale tekstylne i dekoracje. Dopasuj ręczniki, dywaniki i kosze do stylu. Montaż luster lub paneli dekoracyjnych pomoże ukryć trudne fragmenty, gdy chcesz przeprowadzić remont łazienki bez wymiany kafelków i uzyskać nowy wystrój łazienki bez kafelków.

6. Częste błędy do uniknięcia podczas odnowy

Przedstawiam najważniejsze pułapki, które mogą popsuć efekt odnowienia łazienki bez nowych kafelków. Kilka drobnych zaniedbań potrafi unieważnić pracę na całe miesiące, dlatego warto podejść do projektu z planem i świadomością zagrożeń.

Ignorowanie przygotowania powierzchni

Brak odtłuszczenia i usunięcia pleśni to najczęstsza przyczyna złej przyczepności farb i folii. Zaniedbane fugi i silikon szybko spowodują odpadanie powłok lub nawrót grzyba. Zawsze użyj odtłuszczacza, środka grzybobójczego i dokładnie wysusz powierzchnię przed pracą.

Zbyt szybkie nakładanie kolejnych warstw

Nakładanie grubych warstw bez czasu schnięcia prowadzi do pęknięć i łuszczenia. Stosuj cienkie, równomierne warstwy i trzymaj się czasów utwardzania podanych przez producenta. Dzięki temu malowanie płytek lub oklejenie folią będzie trwałe.

Niewłaściwy wybór materiałów

Użycie tanich, matowych folii zamiast laminowanych lub zwykłych farb zamiast farb do płytek skraca żywotność wykończenia. W strefach mokrych wybieraj produkty przeznaczone do kąpieli i natrysków. Sprawdź też potrzebę podkładu na szkliwionych kaflach i zabezpieczenia wydruków laminatem.

Unikaj dodatkowych błędów, takich jak niedokładne spasowanie paneli, brak kontroli instalacji wodno‑kanalizacyjnej czy pomijanie podkładu. Jeśli masz wątpliwości, skonsultuj się z doradcą w salonie łazienek lub przetestuj rozwiązanie na małym fragmencie. Dzięki temu odnowienie łazienki bez nowych kafelków przebiegnie sprawnie i efektownie, a remont łazienki bez wymiany kafelków da satysfakcjonujący rezultat.

FAQ

Dlaczego warto odnowić łazienkę bez wymiany kafelków?

Odnowienie bez wykucia płytek to niższe koszty, krótszy czas realizacji i mniejszy bałagan. Przy płytkach w dobrym stanie technicznym można uzyskać zupełnie nowy wygląd za pomocą farb do ceramiki, folii samoprzylepnych, naklejek czy paneli PVC. To rozwiązanie dobre przy ograniczonym budżecie, braku możliwości długotrwałego remontu oraz chęci uniknięcia gruzu i pyłu.

Jakie są główne korzyści finansowe odświeżenia zamiast wymiany?

Najważniejsze oszczędności to mniejsze wydatki na materiały i robociznę oraz brak kosztów wywozu gruzu. Farby do płytek, folie laminowane i naklejki są znacznie tańsze niż nowe kafle i kleje. Wiele prac, jak malowanie czy oklejanie, można wykonać samodzielnie, co dodatkowo obniża koszty.

Czy odnowienie daje oszczędność czasu?

Tak. Malowanie i oklejanie zwykle zajmują dni zamiast tygodni potrzebnych na skucie i ponowne układanie płytek. Szybko można też wprowadzić drobne zmiany dekoracyjne — wymienić naklejki, tekstylia czy armaturę — bez długiego wyłączenia łazienki.

Jakie są ekologiczne aspekty odnowienia łazienki bez wymiany płytek?

Odnowienie ogranicza odpady budowlane (brak gruzu i starych płytek na wysypisku) oraz zmniejsza zużycie nowych surowców. Przedłużenie życia istniejącej okładziny jest bardziej zrównoważone niż całkowita wymiana.

Jakie metody odnowy mogę zastosować?

Najczęściej stosowane metody to malowanie płytek specjalnymi farbami do ceramiki, oklejanie folią PCV lub laminowaną, stosowanie naklejek dekoracyjnych i szablonów, montaż wodoodpornych paneli (PCV, szkło), oraz lokalne przyklejenie nowych płytek na stare. Na podłogę warto rozważyć samoprzylepne płytki winylowe.

Na czym polega malowanie płytek i jakie są jego wymagania?

Malowanie wymaga dokładnego oczyszczenia i odtłuszczenia płytek, nałożenia preparatu gruntującego (zwłaszcza na szkliwione powierzchnie), uzupełnienia ubytków i malowania 2–3 cienkich warstw farby do płytek. Po wyschnięciu warto zabezpieczyć powłokę lakierem zwiększającym odporność na wilgoć.

Jak działa oklejenie płytek folią i o czym pamiętać?

Folie samoprzylepne lub laminowane nakleja się na suchą, równą powierzchnię, przyklejając od dużych pasów i eliminując pęcherze powietrza. Laminowanie wydruków i użycie folii błyszczących zwiększa odporność na zarysowania i łatwość czyszczenia. Aplikacja wymaga precyzji — błędy trudno naprawić.

Czy naklejki dekoracyjne są trwałe w łazience?

Naklejki wodoodporne i z efektami metalicznymi sprawdzają się jako szybki, odwracalny sposób zmiany wystroju. Dobrze maskują dekoracyjne kafle i uzupełniają inne metody (malowanie, folie). Ich trwałość zależy od jakości materiału i miejsca aplikacji — lepiej stosować je poza bezpośrednim kontaktem z silnym strumieniem wody.

Jak przygotować powierzchnię przed odnową?

Należy dokładnie oczyścić i odtłuścić płytki z mydła, osadów i pleśni, użyć środków antygrzybicznych, a po wyschnięciu sprawdzić i ewentualnie częściowo usunąć uszkodzone fugi. Wyrównanie nierówności i identyfikacja rodzaju płytek (szkliwione vs matowe) pomogą dobrać odpowiedni podkład i klej.

Kiedy trzeba wymienić fugi i silikony?

Stare, popękane lub spleśniałe fugi trzeba usunąć i wymienić przed odnową. Silikony wokół wanny, brodzika i umywalki powinny być sprawdzone i w razie potrzeby wymienione na sanitarne z dodatkiem środków antygrzybicznych, aby zachować szczelność i zapobiec nawrotom pleśni.

Jakie materiały warto wybrać do odnowy?

Zalecane są: farby do płytek i farby ceramiczne odporne na wilgoć, folie PCV laminowane i błyszczące, wysokiej jakości naklejki wodoodporne oraz specjalne kleje i podkłady do przyklejania paneli. Dla stref mokrych warto wybierać produkty dedykowane do wilgotnych pomieszczeń.

Jak przebiega aplikacja farby na płytki krok po kroku?

Krok 1: dokładne oczyszczenie i odtłuszczenie. Krok 2: nałożenie podkładu gruntującego. Krok 3: uzupełnienie i wyszlifowanie ubytków. Krok 4: malowanie 2–3 cienkich warstw z zachowaniem czasu schnięcia. Krok 5: opcjonalne użycie szablonów i warstwy ochronnej (lakier).

Jak przygotować podłoże do oklejania folią?

Powierzchnia musi być sucha, równa i odtłuszczona. Usunięcie nierówności i ubytki w fugach poprawi przyczepność. Przy foliach z nadrukiem rekomendowane jest laminowanie wydruku oraz zabezpieczenie newralgicznych miejsc silikonem sanitarnym.

Co zrobić po zakończeniu odnowy — finalne szlify?

Wymienić lub odświeżyć fugi i silikony z antygrzybicznym dodatkiem, wymienić armaturę i oświetlenie (lustra LED, odpowiednia barwa światła), dobrać meble i dodatki (ręczniki, dywaniki) oraz zamontować dekoracyjne panele lub lustra, które skomponują nowy wystrój.

Jakie są najczęstsze błędy przy odnowie łazienki bez wymiany płytek?

Do błędów należą: pomijanie dokładnego odtłuszczenia i usunięcia pleśni, zbyt szybkie nakładanie kolejnych warstw farby bez schnięcia, używanie nieodpowiednich materiałów (np. zwykłych farb zamiast farb do płytek czy tanich matowych folii), oraz niedostateczne zabezpieczenie wydruków i fug.

Jakie kompromisy muszę zaakceptować decydując się na odnowienie zamiast wymiany?

Odnowienie może być mniej trwałe niż nowe kafle — farba lub folia mogą z czasem blaknąć, odchodzić lub ulegać zarysowaniom. Aranżacyjnie masz pewne ograniczenia, zwłaszcza w strefach mocno eksploatowanych i narażonych na ciągły kontakt z wodą. Dlatego odnowienie rekomenduje się przy płytkach w dobrym stanie technicznym.

Kiedy odnowienie nie jest zalecane i trzeba wymienić kafelki?

Gdy płytki mają pęknięcia, duże ubytki, odspajają się od podłoża lub gdy występują poważne problemy z wodoodpornością i przeciekami. W takich przypadkach jedynym bezpiecznym rozwiązaniem będzie skucie i ponowne położenie okładziny.

Czy mogę łączyć odnowienie płytek z wymianą armatury i oświetlenia?

Tak — wymiana baterii, luster z LED, mebli łazienkowych i dodatków znacząco podkreśli efekt metamorfozy. Zmiana armatury i oświetlenia to stosunkowo niedrogie uzupełnienia, które przekształcą wygląd łazienki po malowaniu lub oklejeniu płytek.

Gdzie można kupić odpowiednie produkty do odnowy?

Farby do ceramiki, folie laminowane, samoprzylepne panele winylowe, naklejki na kafelki oraz specjalne kleje i podkłady są dostępne w marketach budowlanych (Leroy Merlin, OBI), sklepach z wyposażeniem łazienek oraz w sklepach internetowych oferujących materiały do DIY.

Czy warto przetestować rozwiązanie na małym fragmencie przed odnową całej łazienki?

Zdecydowanie tak. Test na małej powierzchni pozwala sprawdzić przyczepność materiału, trwałość wybranej farby lub folii, oraz efekt wizualny. To pomaga uniknąć kosztownych błędów przy aplikacji na całej powierzchni.
Categories: , ,

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *